Holland mania

Wist u dat de nationale feestdag van de Verenigde Staten, Thanksgiving Day, een sterke Leidse connectie heeft? Op 3 oktober 1789 riep George Washington, de eerste Amerikaanse president, de bevolking op om op de laatste donderdag van november een Thanksgiving Day te houden.

Een mensenleeftijd later was het Abraham Lincoln die in 1863, ook op 3 oktober, bepaalde dat voortaan de laatste donderdag van november een nationale feestdag zou zijn. De datum van 3 oktober in beide gevallen, was niet toevallig, maar geïnspireerd door de symbolische waarde die de Nederlandse onafhankelijkheidsstrijd had voor de jonge Amerikaanse natie.

De voor Leiden belangrijke datum was in de herinnering meegebracht door de Pilgrims die van 1609 tot 1620 een veilig en gastvrij heenkomen in Leiden hadden ontvangen, voor ze de grote oversteek naar Amerika waagden. Het is een van de wetenswaardige feiten die in dit zeer aantrekkelijk vormgegeven boek uit de doeken wordt gedaan.

Gezantschap

Het jaartal 1609 is in meer opzichten veelbetekenend voor dit boek, maar het is toch niet meer dan de opmaat voor het werkelijke onderwerp, dat zijn hoogtepunt ruim tweehonderd jaar later heeft. Ook vierhonderd jaar geleden begonnen de handelsbetrekkingen met Japan. Een zeer succesvolle overeenkomst; gedurende meer dan tweehonderd jaar waren Nederlanders de enige Westerlingen die naar Japan mochten komen en daar handeldrijven. De enige andere buitenlanders die werden toegelaten waren de Chinezen, die net als de Nederlanders een handelspost hadden in de baai van Nagasaki. Tot 1862 moest ons land wachten op een tegenbezoek. Dat kwam in de vorm van een grote gezantschap dat namens de shōgun, de feitelijke heerser van Japan, moest onderhandelen over de openstelling van Japan, die tien jaar daarvoor door een Amerikaans marineschip was geëist.

Ideaalbeeld

Dit boek gaat over het beeld dat respectievelijk de Amerikanen en de Japanners hadden van ons land. In beide gevallen was dat beeld goed te noemen. Zoals hierboven al aangegeven, voelden de Amerikanen een sterke overeenkomst tussen hun eigen onafhankelijkheidsstrijd en die van de Nederlanden een paar eeuwen eerder. In de loop van de negentiende eeuw verschenen er boeken die een zeer romantisch ideaalbeeld van ons land schiepen, zoals over de beroemde Hans Brinker die zijn vinger in een gat in de dijk stak. In de tweede helft van die eeuw kwam dan ook een toeristenstroom op gang. De toeristen zochten naar de connectie met de Pilgrims en naar het geschetste ideaalbeeld. Dat zorgde op zijn beurt weer voor het ontstaan van het typische toeristische molens-, klompen- en tulpenland dat tegenwoordig zo vanzelfsprekend lijkt.

Belangrijke mogendheid

De Japanners op hun beurt hadden een beetje het gevoel in Nederland thuis te komen, na een al langdurige reis langs andere Westerse landen als de Verenigde Staten, Engeland en Frankrijk. De tolken die een belangrijk deel uitmaakten van het gezantschap, hadden allemaal als eerste vreemde taal het Nederlands geleerd. Ze bemerkten eerst op die reis dat Nederland niet de belangrijke mogendheid was die ze altijd gedacht hadden dat het was. Van toen af ging Japan zich meer richten op de landen die wel grote mogendheden bleken te zijn, en werd de Nederlandse rol gemarginaliseerd. Maar dat feit deed niets af aan hoe de Japanners Nederland ervoeren. Dat gevoel zal zeker ook gevoed zijn door de hartelijke ontvangst die hen door het hele land ten deel viel, met overal de straten versierd met Japanse vlaggetjes en toegejuicht door kinderen.

Catalogus

Naast de hoofdstukken waarin bovenstaande histories rijk geïllustreerd verteld worden, staan er ook reportages over de visies van Amerikaanse en Japanse moderne kunstenaars op ons land. De historische hoofdstukken zijn geschreven door Jori Zijlmans, Arti Ponsen en Nicole Roepers. Ponsen die een groot deel van de teksten op haar naam heeft staan, is werkzaam op het bestuursbureau van de universiteit. Het boek heeft zeker bestaansrecht als afzonderlijke publicatie, maar is tevens te beschouwen als catalogus voor de gelijknamige tentoonstelling die van 16 mei tot 30 augustus in Museum De Lakenhal wordt gehouden.

Jori Zijlmans, Arti Ponsen & Nicole Roepers
Holland mania, Amerikaanse en Japanse beeldvorming over Nederland
Uitgeverij: d’jonge Hond, ISBN: 978-90-89100-99-3, €22,50

De tentoonstelling

(19 mei 2009/SH)