‘Darwin in Leiden’ door Rinny E. Kooi

Over de sporen die Darwin, hoewel nooit in Leiden geweest, er toch achterliet.

Bijna weggegooid

Een paar jaar geleden liep biologe Rinny E. Kooi langs een aantal in een gang staande oude portretten, klaargezet om weggegooid te worden door iemand die de universiteit ging verlaten. Een ervan was een originele foto van Charles Darwin van Oscar Gustav Rejlander, gedateerd op 24 juni 1874. Later kwam Kooi erachter dat Pieter Harting, Utrechts hoogleraar die in Leiden een eredoctoraat ontving, Darwin ooit om een portret had gevraagd en dat Darwin er twee had gestuurd. Waarschijnlijk was Harting, bezig een portretalbum samen te stellenm een gebruikelijk cadeau in die tijd, net als nu het liber amicorum. Ook is het waarschijnlijk dat het portret een van de twee door Darwin zelf gestuurde betreft.

Darwin in Leiden
Rinny E. Kooi.
ISBN 10: 9071256103
ISBN 13: 9789071256103
Uitgever: Ginkgo
72 pp.
€ 17,50


Speuren naar sporen

De vondst van het portret was voor Kooi aanleiding om verder te speuren naar sporen van Darwin in Leiden. En ze vond ze. Zo bevinden zich in de collectie van Naturalis vijf darwinvinken, feitelijk gorzen, waarvan Darwin en zijn medereizigers er tijdens de Beaglereis 31 verzamelden, verdeeld over dertien soorten. De collectie van Darwin is later verspreid geraakt over diverse andere collecties, vandaar dat Naturalis er een stukje van heeft. Het museum beschikt ook over een door Darwin verzamelde opgezette kiekendief.

The fittest

De uitdrukking ‘The struggle for life and the survival of the fittest’ uit de vijfde druk van de Origin of Species (eerste druk: 1859), het baanbrekende werk waarmee Darwin de evolutie aantoont, is niet van de meester zelf maar van de socioloog Herbert Spencer, schrijftr Kooi. Darwin voegde de uitdrukking in om woorden als ‘selecteren’ en ‘prefereren’ te ontlopen. Toch heeft de uitdrukking in Nederland weer misverstanden veroorzaakt. ‘The fittest’ betekent niet ‘de sterkste’, zo legde de Leidse hoogleraar Jos van den Broek al uit in zijn boekje ‘Strandevolutie’ uit maar degene, of het wezen, dat zich het best weet aan te passen (aan veranderende omstandigheden).
Kooi maakt maakt meer van deze uitstapjes buiten de Leidse grenzen. Op deze manier zet ze de Leidse sporen in perspectief.

Iets goed te maken

In Leiden ging in 1875 een luid gejuich op toen bekend werd dat Darwin er een eredoctoraat zou krijgen. Dat mocht ook wel want de conservatieve, oude universiteitsstad had wat goed te maken: Leiden stelde zich in de jaren van de opkomst van het darwinisme het meest terughoudend van alle grote universiteitssteden in Europa op tegenover het nieuwe ideeëngoed. De Duitsers waren het snelst.

Rijk met zilver versierd

Toch eerde Nederland Darwin op diens 68ste verjaardag in 1877 met een portretalbum – in donker paars fluweel gebonden en rijk met zilver versierd – waarin 217 plechtige portretten waren opgenomen van wetenschappers en hoogwaardigheidsbekleders die Darwin bewonderden en zijn theorie aanhingen. Het Duitse album bevatte slechts 154 portretten. Dat dan weer wel.
Wat is nu de Leidse connectie? De dankbrief van Darwin aan initiatiefnemers Harting ligt in de Leidse Universiteitsbibliotheek.

Enthousiast brievenschrijver

Darwin was een enthousiast brievenschrijver: er zijn van hem 14.500 brieven bewaard gebleven; hij correspondeerde met tweeduizend mensen, onder wie vijftig uit Nederland. Het hoeft dan ook niet te verbazen dat ook de Leidse Universiteitsbibliotheek brieven van Darwin in bezit heeft. Deze laat zich eruit kennen als een bescheiden, snel ontroerd mens.

Darwinweg

Darwin zal niet meer vergeten worden, ook in Leiden niet, al was hij er nooit. Op 24 november 2009 werd nog een weg naar hem vernoemd, de Darwinweg. Naturalis staat aan weerszijden ervan. Passender kan bijna niet.

(12 januari 2009/CH)

Laatst Gewijzigd: 15-01-2010