Waarom een draagbare Otterspeer?

Tijdens de opening van het academisch jaar presenteerde universiteitshistoricus Willem Otterspeer zijn nieuwe boek Het bolwerk van de vrijheid. De Leidse universiteit in heden en verleden. Het is een samenvatting van de vier delen Leidse universiteitsgeschiedenis Groepsfoto met dame waarvan het laatste deel nog moet verschijnen. Waarom deze ‘draagbare Otterspeer’?  

Samenvatting

Het is een ‘draagbare Otterspeer’ geworden aangezien die is wat ’ie is: een samenvatting van de al verschenen drie dikke delen Leidse universiteitsgeschiedenis plus het vierde, nog te verschijnen, deel. En daarom letterlijk en ook figuurlijk, draagbaarder dan de vier dikke delen bij elkaar.

Een ander boek

Otterspeer publiceerde tot nu drie kloeke delen over de Leidse universiteitsgeschiedenis onder de overkoepelende titel Groepsportret met Dame (voetnoot 1). Waarom publiceert hij voorafgaand aan het vierde, al de samenvatting van alle vier de delen? Otterspeer verantwoordt deze keuze in het voorwoord als volgt: 'De aanleiding voor dit boek is een ander boek. De eerste gedachte die zich bij de voorbereiding tot het vierde deel van mijn geschiedenis van de Leidse universiteit aan mij opdrong, was dat dit een ander boek zou zijn dan de drie voorafgaande. Moderniteit en schaalvergroting maakten van de Leidse universiteit in de twintigste eeuw tot een andere instelling, nauwelijks vergelijkbaar met wat eraan voorafging. Zo kreeg ik de behoefte een stap terug te doen, om in kort bestek te zien waar ik vandaan kwam en te kijken waar ik heen moest.'  

Afbeelding: Otterspeer deed een stap terug om te onderzoeken hoe hij zijn vierde deel zou moeten schrijven.

Leesbaar boek

De stap terug resulteerde in een interessant en zeer leesbaar boek in drie hoofdstukken over de geschiedenis van de Universiteit Leiden van 1575 tot heden. In de eerste twee hoofdstukken behandelt Otterspeer elk tweehonderd jaar (1575-1775 en 1775-1975), het laatste hoofdstuk gaat over de periode van 1975 tot heden.

Knipoog

De tientallen prachtige foto’s en andere illustraties maken dat je blijft bladeren. Het zijn illustraties die eerder een eigen verhaal vertellen dan dat ze de tekst ondersteunen. Soms ook knipogen ze naar de tekst, zoals bij de passage waarin de val van twee hoogleraren en een collegevoorzitter besproken wordt; op de tegenoverliggende pagina staat een afbeelding van het muurgedicht 'Stoa' van Albert Verwey dat de achtergevel van het bestuursgebouw op Rapenburg 70 siert:

Wie zich de slag van 't zwemmen en de kunst / Zich door de golven te doen dragen leerde / Kreunt zich langer om ongunst noch gunst / Van 't getijde. 't Onvermijdbre zinken / Beangst hem niet. Het bitterste te drinken / Is aan 't eind misschien het dan begeerde.

Recente geschiedenis

Menigeen zal het nieuwsgierigst zijn naar het laatste hoofdstuk van het boek waarin Otterspeer voor het eerst de recente geschiedenis van de Leidse universiteit beschrijft. Het is algemeen bekend dat voor historici het beschrijven van de eigen tijd niet de makkelijkste opgave is. Otterspeer gaat er voluit voor.

Boerenzoon en getrimde snor

Met kennis van zaken en in de elegante stijl die hem eigen is, loodst hij zijn lezers door 25 jaar recente universiteitsgeschiedenis. De wetgeving met betrekking tot het Hoger onderwijs en de Leidse strategienota's typeert hij net zo trefzeker als de opeenvolgende rectores magnifici. De lezer wacht zinnen als: Evenals de wat in het pak hangende boerenzoon Leertouwer was Wagenaar met vlinderdas en zorgvuldig getrimde snor een 'onderwijsrector' die met zijn 'proefballonnetjes' - betere beloning van goede docenten, verplichte stage als onderdeel van het doctoraal, studiepunten voor sport - de lucht boven Leiden opvrolijkte.   

Afbeelding: Studentenleven in vroeger tijden.

Onze manieren

En voor wie het altijd al heeft willen weten, maar nooit durfde te vragen: Otterspeer geeft ook antwoord op de vraag wat er nu eigenlijk zo Leids is aan de Leidse mores. Het Leidse studentenleven kent en kende tal van mores die dienen om de sociale cohesie te symboliseren en het lidmaatschap van de groep te bevestigen, zoals 'bolletjedrinken' (het zo snel mogelijk leegdrinken van een lampenbol vol bier), en 'leestafelzooien' (het trekken en duwen aan de leestafel door verschillende jaargroepen).

Bijzondere relatie

De bijzondere relatie met het Koninklijk Huis hoort ook tot de Leidse mores. Het College van Bestuur zendt ieder jaar op 8 februari een telegram naar de koningin waarin aangekondigd wordt dat de universiteit haar stichtingsdag viert en daarmee haar stichter Willem van Oranje eert. Het standaardantwoord wordt voorgelezen aan het einde van de diesplechtigheid.

Revival

Sinds de tweede helft van de jaren tachtig beleven de mores een revival, al geldt dit natuurlijk niet alleen voor de Leidse universiteit. Wél typisch Leids zijn het liberalisme en de tolerantie, en een zekere ontoegankelijkheid voor modieuze mores: modes behoren in Leiden niet tot de mores.      

Willem Otterspeer, 'Het bolwerk van de vrijheid. De Leidse universiteit in heden en verleden.' Leiden University Press, 2008. 312 pagina's. € 39,50. (Engelse editie: € 49,50)   
 
Het eerste deel Groepsportret met dame is beschikbaar via de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL).

(2 september 2008/DH)

Voetnoot 1: Groepsportret met Dame, deel 1 t/m 3:

• Het bolwerk der vrijheid. De Leidse universiteit, 1575-1672;
• De vesting van de macht. De Leidse universiteit, 1575-1672;
• De werken van de wetenschap. De Leidse Universiteit, 1776-1876.