Afwegen in de rechtszaal

Rechters in westerse landen baseren hun uitspraak steeds vaker op een ‘afweging’. Dat is vooral zo in zaken over de zogenoemde grondrechten, dat zijn de rechten van de mens. Mr. Jacco Bomhoff ontdekte dat wat rechters bedoelen met ‘afwegen’ tussen landen sterk verschilt. Promotie op 25 september.

Hoe zat het echt?

‘Een populaire stelling in de rechtsvergelijkende literatuur is dat de grondrechtenrechtspraak wereldwijd aan het convergeren is en afstevent op een soort gemeenschappelijk afwegingsmodel’, zegt Bomhoff. ‘Die stelling leek echter moeilijk te verenigen met wat bekend is over klassieke en fundamentele verschillen tussen bijvoorbeeld de Europese en de Amerikaanse rechtstradities. Ik wilde dus weten hoe het echt zat.’

Pragmatisch versus principieel

Bomhoff: ‘Mijn onderzoek gaat specifiek over het taalgebruik rond “afweging” – letterlijk over woorden als “wegen” en “gewicht” in rechterlijke uitspraken. En dan vooral over de ideeën die achter deze woorden schuilgaan. Ik wilde onderzoeken welke betekenissen in verschillende rechtssystemen aan dit afwegingsdiscours worden toegekend.’ En verschillen vond Bomhoff: ‘In de Verenigde Staten, bijvoorbeeld, wordt afwegen vooral gezien als een pragmatische gelegenheidsoplossing voor het geval dat meer traditionele juridische technieken en begrippen niet voldoen. In sommige Europese rechtssystemen, zoals het Duitse daarentegen, is afwegen juist de uitdrukking van principiële keuzes ten aanzien van de fundamenten van de rechtsorde als geheel.’

Verschillend taalgebruik

Bomhoff: ‘Een belangrijke vraag is of juristen “afweging” zien als iets juridisch-technisch, of juist als iets intuïtiefs. Is het “wegen” van een rechter vergelijkbaar met het kiezen tussen desserts in een restaurant, zoals we dat allemaal kennen, of gaat het juist om iets heel specifieks, zoals een juridische filosofie?’ Volgens Bomhoff zijn dit soort vragen niet in abstracto te beantwoorden. ‘Alles hangt af van wat juristen in de te onderzoeken systemen zelf denken’.

Afwegingsdiscours beheerst rechtsdenken

‘Dat juridisch taalgebruik in verschillende rechtsomgevingen verschillende betekenissen heeft en dat die betekenissen voortvloeien uit diepere verschillen tussen die omgevingen, ligt erg voor de hand’, meent Bomhoff. ‘Het zou bijzonder zijn als het anders was! De moeilijkheid is alleen dat het discours van de afweging ons huidige rechtsdenken zodanig beheerst, dat het lastig is geworden om die verschillen nog te zien. Rechtsvergelijkend onderzoek kan dan helpen om de eigen praktijk eens “van buiten” te bekijken.’

Sinds eind jaren ‘50

De jurist keek ook naar de context waarin het afwegingsdiscours zich voor het eerst manifesteerde. Dit bleek aan het eind van de jaren ’50 zijn, toen in Duitsland en de Verenigde Staten de hoogste rechters op dit punt vrij plotseling ongeveer dezelfde terminologie gingen bezigen. Sindsdien is afweging steeds belangrijker geworden, zowel in de Verenigde Staten als in Europa. Bomhoff: ‘Maar hoewel we dezelfde woorden zijn gaan gebruiken, bedoelen we toch nog steeds fundamenteel verschillende dingen.’

Bomhoff werkt als lecturer aan de London School of Economics and Political Science (LSE).

(21 september 2012 - CH)

Promotie

Mr. J.A. Bomhoff: Two Discourses of Balancing
Dinsdag 25 september 2012, 15.00 uur
Faculteit: Rechtsgeleerdheid
Academiegebouw, Rapenburg 73, Leiden
Promotoren: prof.mr. M.V. Polak en prof.mr. J.H. Gerards (Radboud Universiteit Nijmegen)

Studeren in Leiden

Bachelor
Rechten

Master
Rechtsgeleerdheid

Law, Democracy and Governance: Legitimacy in a Multilevel Setting is een van de zes profielthema's in het onderzoek van de Universiteit Leiden.