Mobiele telefoons in Afrika: de nieuwe drums
Mobile phones: The new talking drums of everyday Africa
M.E. de Bruijn, F. Nyamnjoh en I. Brinkman (eds.)
Bamenda: Cameroon: Langaa Publishers, 2009
ISBN: 9956-558-53-7
€ 20,-
Te bestellen bij het Afrika-Studiecentrum Leiden
Enorme stijging
De communicatie in Afrika is enorm veranderd sinds de introductie van de mobiele telefoon. De verspreiding is snel gegaan: in 2000 had 1 op de 50 Afrikanen toegang tot een mobiele telefoon en in 2008 was dat 1 op de 3. Deze nieuwe technologie verandert de sociale realiteit van de samenleving in Afrika. Prof.dr. Mirjam de Bruijn en dr. Inge Brinkman, en prof. dr. Francis B. Nyamnjoh, Universiteit van Kaapstad, vormen de redactie van een boek over dit onderwerp: ‘Mobile phones: The new talking drums of everyday Africa’.
Herkenbaar
Verschillende auteurs bespreken in de bundel verschillende aspecten van het gebruik van de mobiele telefoon in Afrika. Sommige aspecten zijn voor Nederlanders heel herkenbaar. Zo kun je met een mobiele telefoon sociale netwerken onderhouden, maar het kan ook sociale contacten verstoren als je vaak wordt gebeld. Een mobiele telefoon geeft soms meer privacy dan een vaste telefoon, maar altijd bereikbaar zijn kan ook een inbreuk op je privacy zijn. Andere aspecten van het gebruik van de mobiele telefoon zijn typisch Afrikaans. Zo is de verkoop van de apparaten een belangrijke bron van inkomen voor veel Afrikanen en zorgen ze, met SMS, voor een nieuwe vorm van geletterdheid in Burkino Faso.
Een 'call box' (‘telefooncel’) voor mobiele telefonie annex kapsalon in Ndjamena, de hoofdstad van Tsjaad. Foto Mirjam de Bruijn
Geen sprong van ziekte
Prof.dr. Wouter van Beek, Universiteit Tilburg en Afrika-Studiecentrum, onderzocht het werk van de inheemse genezer Haman Tizhé uit Kameroen. Hij behoort tot de Kapsiki. De mobiele telefoon is belangrijk voor zijn werk omdat steeds meer Kapsiki wegtrekken uit hun oorspronkelijke gebied. Tizhé behandelt zelfs mensen in Europa. Het mobieltje vervult verschillende functies. Zo zorgt het voor geheimhouding van de kennis van de genezer, maar het draagt ook bij aan zijn veiligheid. Volgens de Kapsiki kan een ziekte namelijk bij genezing overspringen op de genezer, maar alleen als hij in de buurt is.
Vrouwen
De Bruijn en Brinkman hebben met Hisham Bilal, MA, Universiteit van Khartoem, onderzoek gedaan naar het gebruik van de mobiele telefoon in Soedan. In de Islamitische gemeenschap daar mogen vrouwen niet altijd zomaar de straat op. Voor zakenvrouwen is de mobiele telefoon daarom erg belangrijk. Ze kunnen hem gebruiken om afspraken met klanten te maken, maar ook om geld mee over te maken. Sommige Soedanezen vinden dat de mobiele telefoon bijdraagt aan immoreel gedrag. Vrouwen en meisjes krijgen soms een mobiele telefoon zodat hun man of ouders hen beter in de gaten kunnen houden, terwijl zijzelf hem gebruiken om in contact te komen met hun bewonderaars.
Onderzoekers
Drs. Lotte Pelckmans, Afrika-Studiecentrum, bestudeerde hoe de mobiele telefoon het antropologisch onderzoek beïnvloedt. Het apparaat maakt dat onderzoekers makkelijker voor langere tijd naar Afrika gaan. Een mobieltje geeft namelijk een groter gevoel van veiligheid. Als onderzoekers vroeger op een afgelegen plek strandden met hun auto, moesten ze soms dagen wachten voordat er iemand langskwam. Nu kunnen ze om hulp bellen.’ Ook voelen ze zich minder eenzaam en geïsoleerd omdat ze altijd met ‘thuis’ kunnen bellen. Dit kan echter ook een nadeel zijn; de onderzoeker raakt niet volledig ondergedompeld in de locale cultuur. De mobiele telefoon is ook handig voor snel contact met informanten. Een nadeel is dat het non-verbale deel van de communcatie – en dit is driekwart – verloren gaat. Toch kan een mobieltje er ook voor zorgen dat een onderzoeker juist meer informatie krijgt. Het zorgt namelijk voor een zekere anonimiteit. De informant zal dus makkelijker privéonderwerpen bespreken en ook minder sociaalwenselijke antwoorden geven.
(16 mei 2009/Karin Robbers)