De rol van migraine in de literatuur

Je kunt literatuur vanuit veel verschillende – misschien zelfs een oneindig aantal – invalshoeken benaderen. Een originele benadering vormt het thema van dit boekje, ziekte, en meer specifiek migraine. De auteurs hebben een inventarisatie gemaakt van boeken waarin deze nare maar ongevaarlijke aandoening aan bod komt, in een hoofd- dan wel bijrol. Maar omdat migraine – in de woorden van de auteurs – in de literatuur verrassend vaak voorkomt, is de opsomming niet uitputtend.

Vier categorieën

Er zijn vier categorieën van beschrijvingen waarin migraine in de literatuur aan de orde komt. De eerste is de literaire evocatie van de ‘ervaring’ migraine. De tweede is de speciale plaats in de beschrijvingen voor de migraineaura. Dat de aura tot de verbeelding spreekt is niet zo verwonderlijk omdat een aura vervormt, verwart en hallucineert. In de derde plaats fungeert migraine, net als pijn in het algemeen, als een metafoor voor verschrikking of een onontkoombaar lot. Ten slotte duikt migraine op als muze. De paradox dat een staat van volledige, gedwongen apathie inspireert, is hier het motief.

Disclaimer

In hun voorwoord nemen de auteurs wel een disclaimer op. ‘Dit boek beoogt geen lofzang op de ellende die migraine heet. Het wil deze nare kwaal zeker niet mooier maken dan deze is. In dit boek wordt slechts aandacht gevraagd voor fraaie en diepzinnige literatuur, die mogelijk zelfs minder fraai en diepzinnig geweest zou zijn als het onderwerp niet migraine was. Migraine: ellendig, raadselachtig en onvoorspelbaar. Het zijn juist deze laatste eigenschappen die tot de verbeelding spreken. Raadselachtig, onvoorspelbaar, net als de literatuur…’

Fictie

Toch houden ze zich niet helemaal aan dit voornemen. Ze zeggen bewust te hebben gekozen voor fictie en daarom de meesterlijke verhandelingen van John Didion en Virginia Woolf links te hebben laten liggen, omdat dat essays over hun eigen ervaringen met migraine zijn. In ‘De opgekalefaterde migraine van een beroepsijdeltuit’ bespreken ze niettemin de ‘voorgewende’ migraineaanvallen van Oliver Sacks die toch ook eerder in essayvorm zijn gegoten. Dat is echter een bewuste keuze: ‘De bedrieger Sacks vraagt namelijk al decennia lang om ontmaskering.’ Wel beschouwd valt daar natuurlijk ook weer wat voor te zeggen: als bedriegerij zijn de schrijfsels van Sacks op te vatten als fictie.

Eigen ervaring

Evenmin als Sacks is alle fictie over migraine of waarin migraine een rol speelt, waarheid getrouw. De duidelijkste beschrijvingen zijn die van auteurs die putten uit hun eigen ervaring met migraine, zoals die in De blinddoek van de New Yorkse schrijfster Siri Hustvedt. Veel aandacht hebben in het verleden de boeken van Lewis Carroll gekregen. Het Alice-in-Wonderlandsyndroom is een eigen leven gaan leiden, nadat de Amerikaanse hoofdpijnspecialist Lippman het in 1952 beschreef. Hoe het ook zij, de beschrijvingen van vervormingen van het lichaam in Alice in Wonderland vertonen veel gelijkenis met ervaringen van migrainepatiënten met de migraineaura.

Tekstverwerkerfouten

De auteurs – Joost Haan is neuroloog verbonden aan het LUMC en het Rijnlandziekenhuis en Frans Meulenberg publicist – hebben een leerzaam en vermakelijk boekje geschreven. Het zou alleen een wat betere eindredactie hebben verdiend. Typische tekstverwerkerfouten als in deze zin komen veelvuldig voor. ‘Als baby overleefde Harry een aanval van zijn aartsvijand Voldemort overleefd, ten koste van een Z-vormig litteken op zijn voorhoofd.’

Joost Haan en Frans Meulenberg
Migraine als Muze
Uitgeverij: Belvédère, 127 pp.
ISBN: 978 90 73459 36 6,
€ 15,90

(7 april 2009/SH)